Η τεχνολογία και ο εξοπλισμός για τη διάνοιξη φρεάτων (πηγαδιών) στη θάλασσα για την άντληση πετρελαίου είναι παρόμοια
με την τεχνολογία που χρησιμοποιείται για τη διάνοιξη φρεάτων στη στεριά αλλά με τη διαφορά ότι ο πύργος που ελέγχει τη λειτουργία του διατρητικού συγκροτήματος ευρίσκεται στις περισσότερες φορές σε πλωτές εξέδρες, ή σε εξέδρες που είναι πάνω σε ατσάλινες πλαισιωτές κατασκευές που πατούν στον βυθό της θάλασσας.
Οι πρώτες διατρήσεις στη θάλασσα έγιναν στις αρχές του 1900 όταν κατά μήκος των ακτών της Καλιφόρνιας ανακαλύφθηκαν πολλά κοιτάσματα πετρελαίου των οποίων έγινε εκμετάλλευση με τη διάνοιξη φρεάτιων (πηγαδιών) μέχρι που συνάντησαν το κοίτασμα του πετρελαίου. Στην προσπάθεια να εξερευνήσουν τα υποθαλάσσια κοιτάσματα που υπήρχαν προς την ανοικτή θάλασσα, off shore, κατά λέξη σημαίνει εκτός ακτής, σκέφτηκαν να επεκτείνουν τις εργασίες πέραν της ακτής τοποθετώντας τις απαιτούμενες εγκαταστάσεις διάτρησης πάνω σε αποβάθρες που επεκτεινόταν προς την ανοικτή θάλασσα για μερικές εκατοντάδες μέτρα. Η μεγάλη ανάπτυξη των υποθαλάσσιων γεωτρήσεων άρχισε μετά το 1950.
Οι πρώτες υπεράκτιες εγκαταστάσεις με σύγχρονο σχεδιασμό έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του πενήντα, αλλά στην πράξη ξεκίνησαν από τη δεκαετία του εβδομήντα, περίοδος κατά την οποία υπήρξε μια έκρηξη στην υπεράκτια βιομηχανία. Στη δεκαετία του ογδόντα έχουν ήδη αναπτυχθεί τεχνολογίες για την εξαγωγή αργού πετρελαίου σε μετρίως βαθιά νερά, ενώ στη δεκαετία του ενενήντα το ενδιαφέρον έχει μετατοπιστεί προς την αναζήτηση αργού πετρελαίου και γενικά υδρογονανθράκων στις βαθιές θάλασσες. Πράγματι σε σχέση με τη στεριά, που τώρα πια έχει εξερευνηθεί σχεδόν παντού, ώστε να θεωρείται δύσκολη αν όχι αδύνατη η ανακάλυψη νέων μεγάλων κοιτασμάτων, η θάλασσα και κυρίως η ζώνη των βαθιών νερών ( πάνω από τα 1.000 μέτρα βάθος ) προσφέρει τη δυνατότητα ύπαρξης μεγάλων κοιτασμάτων υδρογονανθράκων.
Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, παρά το αφιλόξενο του θαλάσσιου περιβάλλοντος, τις δυσκολίες, τις απαιτούμενες τεράστιες επενδύσεις και το οικονομικό ρίσκο για την εκτέλεση των εργασιών διάνοιξης πηγαδιών και άντλησης του αργού πετρελαίου στο θαλάσσιο περιβάλλον, η αναζήτηση του μαύρου χρυσού στην ανοικτή θάλασσα έτυχε μιας μεγάλης και χωρίς προηγούμενο ανάπτυξης.
Ας ελπίζομε λοιπόν ότι τα θαλάσσια οικόπεδά μας, μέσα στην Ελληνική ΑΟΖ, θα μας δώσουν την ευκαιρία αλλά και τη δυνατότητα άντλησης του δικού μας αργού πετρελαίου και φυσικού αερίου προς όφελος της τόσο αδύναμης οικονομίας μας.
Γενικά μπορούμε να πούμε ότι για μικρά βάθη του θαλάσσιου πυθμένα, και μέχρι τα 300 μέτρα χρησιμοποιούνται σταθερές εξέδρες που προεξέχουν κατά 20 - 25 μέτρα περίπου από την επιφάνεια της θάλασσας, προκειμένου να μην δέχονται την επίδραση του θαλάσσιου κυματισμού, και είναι θεμελιωμένες στο βυθό της θάλασσας.
Η εξόρυξη των φρεάτων (πηγαδιών) στη θάλασσα είναι απόλυτα συνυφασμένη με το βάθος του νερού της θάλασσας:
Πάνω από τα 300 μέτρα , η χρησιμοποίηση των σταθερών εγκαταστάσεων δεν είναι πλέον εφικτή και είναι απαραίτητη η χρησιμοποίηση πλωτών εγκαταστάσεων διάτρησης που αποτελούνται από πλωτές κατασκευές στις οποίες έχει τοποθετηθεί το πλήρες συγκρότημα της διατρητικής μονάδας. Αυτές οι πλωτές εγκαταστάσεις έχουν μελετηθεί έτσι ώστε να μπορούν να διατηρούνται σε σταθερή θέση, πάνω από το πηγάδι που διανοίγεται, δια μέσου συστημάτων αγκυρώσεως και δυναμικής σταθεροποίησης αποτελούμενο από πολυάριθμες προπέλες ανταγωνιζόμενες μεταξύ των σε σχέση με την επίδραση του κυματισμού και του αέρα και ελεγχόμενες από ηλεκτρονικούς υπολογιστές.
Η ανάγκη της μετατόπισης των εγκαταστάσεων διάνοιξης φρεάτων και άντλησης πετρελαίου πολύ μακριά από την στεριά, με συνέπεια την ανάγκη αντιμετώπισης πολλών δυσκολιών σε ό,τι αφορά την κατασκευή μιας εγκατάστασης που να αντέχει στις δυσμενείς περιβαλλοντικές συνθήκες, έγινε αιτία ώστε να υπάρχουν σήμερα εξαιρετικά προηγμένα συστήματα διάτρησης του θαλάσσιου πυθμένα για την ανεύρεση και άντληση του μαύρου χρυσού από βάθη μερικών χιλιάδων μέτρων.
Οι εξέδρες διάτρησης του πυθμένα της θάλασσας για τη δημιουργία φρέατος ( πηγαδιού ) πετρελαίου, είναι διαφόρων τύπων και διαφοροποιούνται με βάση τη διαμόρφωση του πυθμένα της θάλασσας, το βάθος του πυθμένα και τις καιρικές συνθήκες κάτω από τις οποίες λειτουργούν. Στο σχήμα 1 φαίνονται τα διάφορα είδη εξέδρων και οι δυνατότητές των.
Στο διάγραμμα που είναι στην κάτω αριστερή γωνία του σχήματος 1 φαίνονται παραστατικά οι δυνατότητές των διαφόρων τύπων εξέδρων σε σχέση με το βάθος του πυθμένα της θάλασσας.
Η πρώτη από αριστερά είναι η σταθερού τύπου εξέδρα η οποία χρησιμοποιείται για νερά βάθους μέχρι 500 μέτρων αλλά στην πράξη χρησιμοποιείται μέχρι το βάθος των 300 μέτρων. Ο τύπος αυτός της εξέδρας είναι πολύ σταθερός και αντέχει σε πολύ κακές καιρικές συνθήκες. Γενικά αποτελείται από μια μεταλλική κατασκευή που στην επιστήμη των κατασκευών λέγεται χωροδικτύομα (στη γλώσσα της εξόρυξης πηγαδιών λέγεται Jacket) πακτωμένο με μεταλλικούς στύλους στον πυθμένα της θάλασσας.
Τα συστήματα αυτά είναι ιδανικά τόσο για μικρές λεκάνες όσο και για μεγαλύτερες λεκάνες κοιτασμάτων. Από μια και μόνη σταθερή εξέδρα είναι πράγματι δυνατό να γίνει διάτρηση δεκάδων κατακόρυφων φρεάτων όσο και λοξών (με γωνιακή απόκλιση από την κατακόρυφο) με διαφορετικές αποστάσεις και κατευθύνσεις το ένα από το άλλο. Οι σταθερές εξέδρες δεν μπορούν να αποθηκεύσουν τους παραγόμενους υδρογονάνθρακες οι οποίοι πρέπει είτε να αποθηκευθούν σε ειδικό σκάφος τύπου FPSO (βλέπε Σχήμα 2) όπου μπορεί να γίνει και μια πρώτη επεξεργασία και από εκεί να μεταφορτωθούν σε πετρελαιοφόρα πλοία είτε να μεταφερθούν στη στεριά με υποθαλάσσιους αγωγούς εφόσον η απόσταση της στεριάς από τον τόπο παραγωγής το επιτρέπει.
Η δεύτερη από αριστερά είναι η εξέδρα με το όνομα εξέδρα σε προσαρμοζόμενο πύργο (Compliant Tower) και είναι κατάλληλη για νερά βάθους από 300 έως και 900 μέτρα. Η εξέδρα αυτή, εφοδιασμένη με σύνθετα συστήματα σταθεροποίησης, είναι σε θέση να αντέχει σε μεγάλες δυνάμεις οφειλόμενες στον κυματισμό και στα θαλάσσια ρεύματα.
Για μεγαλύτερα βάθη και μέχρι 1.750 μέτρα απαιτούνται πλοία διάτρησης (Floating Production, Storage and Offloading) εφοδιασμένα με ένα άνοιγμα στην καρίνα τους για να περάσει ο τηλεσκοπικός σωλήνας (riser) που συνδέει το πλοίο διάτρησης με την κεφαλή του φρέατος. Τα πλοία αυτά μπορούν να λειτουργούν χωρίς άγκυρες διατηρώντας τη θέση τους με τα δυναμικά συστήματα που αναφέραμε παραπάνω.
Για πολύ μεγάλα βάθη νερού, όπως φαίνεται στο σχήμα 1, χρησιμοποιούνται πλωτές εξέδρες με αποκορύφωμα την εξέδρα τύπου SPAR που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για βάθη νερού μέχρι και 3.000 μέτρα.
 |
Η διάτρηση του πυθμένα της θάλασσας
Για να ξεκινήσει η διάτρηση πρέπει να γίνουν προηγουμένως τρία πράγματα:
1). Να εντοπισθούν οι θαλάσσιες περιοχές που κάτω από τον πυθμένα τους υπάρχει πετρέλαιο ή γενικότερα υδρογονάνθρακες.
2). Να μετρηθεί το βάθος του πυθμένα στη συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή από το οποίο θα εξαρτηθεί ο τύπος της εξέδρας.
3). Να γίνει η διάτρηση του πυθμένα μέχρι να φτάσουμε στο πετρέλαιο.
Σε ό,τι αφορά στο 1) ζητούμενο, δηλαδή τον εντοπισμό των θαλάσσιων πετρελαϊκών περιοχών, περιλαμβάνονται μια σειρά δραστηριοτήτων που ξεκινούν από τη συλλογή δεδομένων και πληροφοριών που αφορούν μια λεκάνη προκειμένου να εξακριβωθεί η ύπαρξη πετρελαίου ή γενικότερα υδρογονανθράκων.
Η εξακρίβωση της ύπαρξης υδρογονανθράκων σε μια λεκάνη είναι πολύ σημαντική (αν δεν έχει ακόμη εξερευνηθεί) πριν αρχίσει οποιαδήποτε δραστηριότητα επειδή είναι απαραίτητο να γνωρίζομε αν στη συγκεκριμένη λεκάνη υπήρξαν ευνοϊκές συνθήκες τόσο για τη δημιουργία των υδρογονανθράκων όσο και για τη συσσώρευσή των. Η εξακρίβωση αυτή γίνεται με τη λήψη δειγμάτων του πυθμένα σε διάφορα βάθη, γίνεται με τη μελέτη των αεροφωτογραφιών, με απεικονίσεις από δορυφόρους, με μετρήσεις μαγνητοηλεκτρικές και της μεταβολής της επιτάχυνσης της βαρύτητας, στοιχεία από τα οποία ο ειδικός μπορεί να αποφανθεί για την ύπαρξη τυχόν πετρελαϊκών κοιτασμάτων. Ιδιαίτερα σε ότι αφορά τον θαλάσσιο πυθμένα σημαντικό ρόλο παίζουν οι σεισμικές απεικονίσεις, που συνίστανται στη μελέτη της διάδοσης ηχητικών κυμάτων που προκάλεσε μια τεχνητή έκρηξη μέσα σε μια κοιλότητα.
Όμως καμιά από τις παραπάνω μεθόδους δεν εξασφαλίζει την ύπαρξη πετρελαίου αλλά μόνο η διασταύρωση των δεδομένων αυτών επιτρέπει να ορισθεί το καταλληλότερο σημείο για τη δοκιμαστική διάτρηση του πυθμένα της θάλασσας.
2). Για τη μέτρηση του βάθους του πυθμένα η σύγχρονη τεχνολογία προσφέρει ό, τι καλύτερο υπάρχει αλλά μη εξαιρουμένης και της δια του σχοινιού μέτρησης. Αξίζει να αναφερθούμε επίσης σε γνωστό σε όλους μας πρόγραμμα του Internet που μας δίνει το βάθος που βρίσκεται ο πυθμένας σε μια θαλάσσια περιοχή οριζόμενη επακριβώς με τις συντεταγμένες της.
3) Στη συνέχεια θα πρέπει να γίνει μια δοκιμαστική διάνοιξη ενός πηγαδιού προκειμένου να προσδιοριστεί αν στο συγκεκριμένο κοίτασμα υπάρχει μια σημαντική συσσώρευση υδρογονανθράκων και σε συμφέρουσα οικονομικά ποσότητα.
Διάτρηση και ολοκλήρωση του φρέατος
Οι εργασίες διάτρησης και ολοκλήρωσης ενός πετρελαϊκού φρέατος ( πηγαδιού ) στη θάλασσα συνίστανται στο να ανοίξομε μια τρύπα, κυλινδρικού σχήματος, στον πυθμένα της θάλασσας και να το εφοδιάσομε με μηχανισμούς κατάλληλους στο να φέρουν στην επιφάνεια τους υδρογονάνθρακες.
Σήμερα το πετρέλαιο εξορύσσεται από κοιτάσματα που βρίσκονται σε θάλασσες με βάθος νερού μέχρι 2.700 μέτρα και με διάνοιξη 6.000 μέτρα κάτω από τον βυθό. Αυτό απαιτεί ακριβείς γεωτρήσεις 6.000 μέτρων, 50 εκατοστών διαμέτρου από μια εξέδρα γεωτρήσεων που με δυναμικά συστήματα είναι σταθεροποιημένη μερικά χιλιόμετρα πιο πάνω στη θάλασσα. Με το πέρασμα των χρόνων και με την ανάγκη άντλησης ολοένα και μεγαλύτερων ποσοτήτων υδρογονανθράκων η ερεύνα προχώρησε στην εκμετάλλευση κοιτασμάτων που βρίσκονται σε περιοχές αφιλόξενες και δύσκολα προσπελάσιμες, συμπεριλαμβανομένων και των μεγάλου βάθους θαλάσσιων περιοχών. Έτσι δημιουργήθηκε μια ανάπτυξη της τεχνολογίας διάτρησης των θαλάσσιων πετρωμάτων και της δημιουργίας φρεάτων που έφθασε σε υψηλότατα επίπεδα. Η διάτρηση γίνεται από ένα συγκρότημα αποτελούμενο από μια ατσάλινη πλαισιωτή κατασκευή που ονομάζεται (Derrick) και που φέρει τις σωληνώσεις οι οποίες είναι βιδωμένες η μια πίσω από την άλλη με το διατρητικό τμήμα στην άκρη και με μια περιστρεφόμενη κεφαλή στην κορυφή. Τα χρησιμοποιούμενα τρυπάνια αποτελούνται από περιστρεφόμενες οδοντωτές κεφαλές με τεχνητά διαμάντια. Το σύστημα αυτό αντικατέστησε τη παλαιά μέθοδο κρούσεως, που αποτελούταν από μια σφύρα που περιοδικά έπεφτε στον πυθμένα του πηγαδιού. Η τελειοποίηση της τεχνικής διάτρησης πρόσφερε τη δυνατότητα διάνοιξης πηγαδιών τέτοιου βάθους που άλλοτε και για πολλά χρόνια εθεωρείτο απαγορευτικό.
Η αναζήτηση πετρελαίου σε μεγάλα βάθη στο θαλάσσιο πυθμένα οφείλεται επίσης, στη μεγάλη αύξηση της τιμής των υδρογονανθράκων διεθνώς αλλά και στην ολοένα αυξανόμενη ζήτηση ενέργειας .Οι εργασίες διάτρησης ενός φρέατος στο βυθό της θάλασσας, πραγματοποιούνται με περιστρεφόμενα συστήματα χρησιμοποιώντας τρυπάνια διαφόρων σχημάτων ανάλογα με τον τύπο και τη σύσταση του πετρώματος που πρόκειται να συναντήσουν.
Άντληση του πετρελαίου
Αφού ολοκληρωθεί η διάνοιξη του πηγαδιού ( διάμετρος ) και έχει βρεθεί το πετρέλαιο, αφαιρείται το διατρητικό όργανο και αντικαθίσταται με ένα σίφωνα ο οποίος είναι εφοδιασμένος με ένα ειδικό δίκτυ που επιτρέπει τη διέλευση των υγρών και αερίων αλλά όχι της άμμου . Στη συνέχεια τοποθετούνται ειδικές βαλβίδες που ρυθμίζουν την άντληση. Στην αρχή η πίεση που ασκείται από τα αέρια που βρίσκονται μαζί με το πετρέλαιο, είναι αρκετή να το ωθήσουν προς την επιφάνεια, αργότερα, όσο μειώνεται η ποσότητα και επομένως και η πίεση των αερίων, θα χρειασθεί η χρησιμοποίηση αντλιών.
Για να γίνει η άντληση, πραγματοποιείται ένας ικανοποιητικός αριθμός φρεάτων περίπου 15 ώστε να βελτιστοποιηθεί η εκμετάλλευση του κοιτάσματος. Κάθε μέρα και για 20 – 30 χρόνια ένα πηγάδι παράγει από 500 έως 1.000 τόνους πετρελαίου και περίπου εκατό χιλιάδες κυβικά μέτρα φυσικού αερίου.
Αρχικά το πετρέλαιο ανεβαίνει στον αγωγό ωθούμενο από την πίεση του νερού και του αερίου που υπάρχουν στο κοίτασμα. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να πάρομε το 30 % του υπάρχοντος πετρελαίου και το 90 % του αερίου. Ακόμη, στις ποσότητες αυτές μπορούμε να προσθέσομε ένα 10 – 15 % διατηρώντας υψηλή την πίεση του κοιτάσματος με νερό ή άλλο αέριο. Τέλος, ακόμη, άλλο ένα 10 – 15 % μπορεί να αντληθεί διοχετεύοντας γαλακτώματα, ατμούς, ή διαλύτες που ξεπλύνουν κυριολεκτικά τα πετρώματα του κοιτάσματος και αποσπούν ακόμη και άλλο πετρέλαιο. Όμως, περίπου το 40 % του πετρελαίου που περιέχει ένα κοίτασμα παραμένει στα πετρώματα και δεν μπορούμε να το πάρομε με την υπάρχουσα τεχνολογία. Η πετρελαϊκή έρευνα συγκεντρώνει τις προσπάθειές της στο να μπορέσει να πάρει ακόμη περισσότερες ποσότητες από τα υπάρχοντα κοιτάσματα αλλά και με κόστος που να συμφέρει.
Κατά τη διάρκεια της παραγωγής του πετρελαίου, μαζί με τους άλλους υδρογονάνθρακες εξάγονται μεγάλες ποσότητες υγρών που πρέπει να επεξεργαστούν με κατάλληλο τρόπο για να αποφευχθεί η ρύπανση του περιβάλλοντος. Τα υγρά που παράγονται κατά τη φάση της άντλησης αποτελούνται από το νερό που βγαίνει μαζί με το πετρέλαιο και από το νερό που διοχετεύεται στο κοίτασμα προκειμένου να αυξηθεί η πίεση του υπάρχοντος πετρελαίου αλλά και από τα υγρά που διοχετεύονται στο κοίτασμα προκειμένου να ξεπλύνουν τα πετρώματα του κοιτάσματος ώστε να πάρομε όσο το δυνατό περισσότερη ποσότητα αργού πετρελαίου.
Στο σχήμα 2 φαίνεται καθαρά η όλη διαδικασία διάνοιξης ενός φρέατος με μια σταθερού τύπου εξέδρα τοποθετημένη στην κορυφή μεταλλικής δικτυωτής κατασκευής πακτωμένης στο βυθό της θάλασσας. Στην εξέδρα υπάρχουν όλα τα απαιτούμενα μέσα διάτρησης του πυθμένα. Στο κατάστρωμα της εξέδρας , είναι εγκατεστημένοι οι γερανοί και τα γεωτρύπανα καθώς επίσης και όλα τα απαιτούμενα στοιχεία για τη απρόσκοπτη και συνεχή λειτουργία της όπως γεννήτριες ηλεκτρικού ρεύματος, αντλίες νερού, χώροι ανάπαυσης, χώροι υγιεινής, αγωγοί αποχέτευσης κεραίες επικοινωνίας και ελικοδρόμιο .Επίσης φαίνεται το πλοίο FPSO το οποίο είναι συνδεδεμένο με σωληνώσεις άντλησης του πετρελαίου είτε με αυθόρμητη εκροή από τα φρέατα είτε με αντλίες που είναι τοποθετημένες μέσα στο κοίτασμα. Στο πλοίο αυτό γίνεται μια πρώτη επεξεργασία του αντλούμενου πετρελαίου, επεξεργασία που κατά κανόνα δεν γίνεται στις σταθερές εξέδρες, και στη συνέχεια διοχετεύεται σε πετρελαιοφόρα πλοία για την μεταφορά του στην ακτή ή σε λιμάνια.
Αμοιβές εργαζομένων
Το να εργάζεται κάποιος πάνω σε μια πετρελαϊκή εξέδρα , off shore, είναι αρκετά κοπιαστικό αλλά και πολύ αποδοτικό δεδομένου ότι το προσωπικό εργάζεται 6 μήνες το χρόνο και τους υπόλοιπους μήνες είναι σε πληρωμένες διακοπές. Βέβαια οι εργασίες σε μια θαλάσσια εξέδρα άντλησης πετρελαίου δεν σταματάνε ποτέ, η εξέδρα λειτουργεί 24 ώρες το εικοσιτετράωρο και 360 ημέρες το χρόνο κανονίζοντας κατάλληλες βάρδιες του προσωπικού.
Πρέπει να πούμε ότι για να έχει κάποιος ελπίδες να βρει δουλειά σε μια τέτοια εξέδρα πρέπει να ομιλεί αρκετά καλά την αγγλική γλώσσα και ότι το μεγαλύτερο μέρος του απασχολούμενου προσωπικού είναι πτυχιούχοι πανεπιστημίων διαφόρων ειδικοτήτων.
Βέβαια υπάρχει αντικείμενο εργασίας και για το εκπαιδευμένο εργατικό προσωπικό, και για τους τεχνίτες, ηλεκτρολόγους, υδραυλικούς, εργοδηγούς κ.λπ.
Οι αμοιβές είναι αρκετά καλές και οπωσδήποτε αντιστοιχούν στις αμοιβές που έχουν καθοριστεί μεταξύ των συνδικάτων των εργαζομένων και των εταιρειών. Πάντως είναι πολύ μεγαλύτερες από τις αμοιβές για ισοδύναμες εργασίες πάνω στη στεριά.
Ένας Roughneck (εργάτης πετρελαιοπηγής), π.χ. κερδίζει περίπου 2.500 Euro τον μήνα, ενώ ένας driller (γεωτρυπανιστής) κερδίζει περίπου 5.000 τον μήνα.
Γεωλόγοι, Μηχανολόγοι, Σύμβουλοι με κάποια χρόνια εμπειρίας και άλλα διευθυντικά στελέχη μπορούν να κερδίσουν ακόμη και 1.000 έως 16.000 Euro την ημέρα!
Για όσους θέλουν να εμβαθύνουν περισσότερο στο θέμα αυτό που εκλαϊκευμένα παρουσιάσαμε παραθέτω την ακόλουθη βιβλιογραφία:
Βιβλιογραφία:
Βασίλης Μιχ. Χατζηγιάννης Μηχανική των Ρευστών Ι.
AMYX J.V , Bass D.M, Whiting R.L Petroleum reservoir engineering.
BAKER R. (1998) A primer offshore operations,
Bishop M.S Subsurface Mapping, John Wiley & sons Inc.
Clark N.J Elements of petroleum reservoirs, S.P.E (Society of Petroleum Engineers) Dalas Texas.
Cornot – Gandolphe , Underground gas storage in the world.
Craft B.G , Hawkins M.F Applied petroleum reservoir engineering.
Crichlow H.B Modern reservoir engineering.
Frick T.C Petroleum Produaction handbook.
* Ο Βασίλης Μιχ. Χατζηγιάννης είναι ομότιμος καθηγητής Μηχανικής των ρευστών και ανανεώσιμων πηγών ενέργειας ΑΤΕΙ Κρήτης
Πηγή : Πατρίς
